De Kleuren van een Parel

Waarom ik een schilderij uit elkaar haalde waarvan ik al hield

Het Meisje met de parel van Johannes Vermeer is al heel lang mijn meest favoriete schilderij. Dat is eigenlijk best opvallend, want hoewel ik Vermeer uiteraard een fantastische schilder vind, heb ik met veel van zijn andere werken helemaal niet diezelfde sterke band. Het is echt dit ene schilderij dat iets bij mij raakt. Iets wat heel dicht bij mijn eigen smaak en beeldtaal lijkt te liggen.

Ik heb door de jaren heen verschillende remixes en hommages aan Meisje met de parel gemaakt. Altijd met respect voor het origineel en eigenlijk gewoon omdat ik mijn liefde voor het werk ermee wilde uiten. Maar waarom juist dit schilderij? Lange tijd dacht ik dat het antwoord vooral in mijn eigen verleden als modelfotograaf lag.

Die blik

Als fotograaf hield ik van een beeldtaal die ik ook heel sterk in Meisje met de parel herken: hoog contrast, een donkere omgeving, duidelijke kleuren en tegelijkertijd genoeg ruimte voor prachtig zacht licht om de schoonheid en puurheid van een jonge vrouw naar voren te brengen.

Die smaak is na mijn fotografie niet verdwenen. Integendeel. Ook in mijn huidige werk zijn contrast, kleur, licht en de manier waarop een vrouw in beeld wordt gebracht nog altijd belangrijke elementen. Maar bij Meisje met de parel is er natuurlijk nog iets anders.

Die blik.

Voor mij is ze namelijk niet alleen maar onschuldig. Er zit iets ondeugends in. Haar lippen staan net iets open en er is iets in haar ogen waardoor ik altijd het gevoel krijg dat we niet naar een keurig braaf meisje zitten te kijken.

In mijn ogen is ze een klein boefje.

En dat bedoel ik absoluut positief. Misschien heeft ze wel een plannetje. Misschien staat ze op het punt een grap uit te halen met Vermeer. Of misschien is de grap juist voor ons bedoeld en kijkt ze ons honderden jaren later nog steeds aan met een blik waarvan alleen zij weet wat die werkelijk betekent. Juist die combinatie van schoonheid, puurheid, onschuld en iets ondeugends maakt het portret voor mij zo bijzonder. Mijn eerdere hommages gingen dan ook voornamelijk dáárover. Over haar. Over haar blik, haar houding en de sfeer van het origineel. Deze keer wilde ik iets anders.

Een schilderij waarvan ik dacht dat ik het kende

Ik keek een documentaire over Meisje met de parel en ontdekte daarin allerlei zaken over het schilderij waar ik eigenlijk nooit eerder naar had gezocht. Mijn liefde voor het werk was altijd heel persoonlijk geweest. Ik had helemaal geen behoefte gevoeld om ieder kunsthistorisch of technisch detail te kennen. Ik vond het gewoon prachtig.

Maar in die documentaire ging het onder andere over de pigmenten die Vermeer gebruikte. En ineens werd ik nieuwsgierig. Het beroemde blauw bleek natuurlijk ultramarijn te zijn, gemaakt van lapis lazuli. Een uitzonderlijk kostbaar pigment. Dat blauw, dat ik altijd al prachtig had gevonden zonder daar verder over na te denken, bleek dus ook materieel iets heel bijzonders te zijn.

Hetzelfde gold voor de andere kleuren. De okers, het rood, de lichte huidtinten en zelfs de achtergrond bleken interessanter en complexer dan ik me ooit had gerealiseerd. Die achtergrond is daar misschien wel het mooiste voorbeeld van. Wij kennen Meisje met de parel tegenwoordig met die bijna zwarte achtergrond. Tijdens mijn onderzoek ontdekte ik dat die achtergrond oorspronkelijk groen was en in de loop van de eeuwen sterk is verdonkerd. Ik dacht dat ik het schilderij kende. Blijkbaar kende ik vooral wat ik zag. En dat zijn niet altijd dezelfde dingen.

Leren door te doen

Mijn manier van leren is eigenlijk altijd leren door te doen.

Ik kan natuurlijk een boek lezen of een documentaire bekijken, maar zodra iets me echt interesseert wil ik ermee aan de slag. Ik wil dingen proberen, uit elkaar halen, opnieuw opbouwen en waarschijnlijk onderweg ook een paar keer de verkeerde kant op gaan.

Dus besloot ik precies dat met Meisje met de parel te doen. Niet letterlijk natuurlijk. Ik begon het schilderij digitaal uit elkaar te halen in kleur. Welke kleuren zie ik eigenlijk? Hoeveel van iedere kleur zit er in het beeld? Wat gebeurt er wanneer je de voorstelling niet langer als uitgangspunt neemt, maar alleen nog kijkt naar de onderlinge kleurverhoudingen?

Samen met ChatGPT en Qwen begon ik aan een zoektocht. We onderzochten het palet, brachten de kleuren terug tot een beperkt aantal kleurgebieden en analyseerden hoeveel van iedere kleur in het schilderij voorkwam.

Daarmee ontstond een idee dat steeds interessanter werd: Wat als ik een hommage aan Meisje met de parel maak waarin Meisje met de parel helemaal niet meer voorkomt? Geen gezicht. Geen blik. Geen tulband. Zelfs geen parel. Alleen de kleuren.

De voorstelling mocht verdwijnen

Ik wilde de kleurverhoudingen van het origineel gebruiken om een compleet nieuw abstract werk op te bouwen.

De bijna zwarte kleur die we tegenwoordig als achtergrond van het schilderij kennen, liet ik functioneren als negatieve ruimte. Daarbinnen gebruikte ik de overige kleuren in verhoudingen die waren afgeleid van het origineel. Blauw, oker, goud, zachte huidtinten en lichte accenten werden geen onderdelen van een portret meer, maar geometrische vormen.

Dat geometrische karakter was een bewuste keuze. Geometrie ligt me sowieso erg goed en komt regelmatig terug in mijn werk. Bovendien wilde ik juist voorkomen dat dit opnieuw een letterlijke remix van het meisje zou worden. Het moest een zelfstandig werk worden. Een werk dat je mooi zou moeten kunnen vinden zonder überhaupt te weten waar de kleuren vandaan komen. Pas wanneer je het verhaal kent, verandert hopelijk wat je ziet.

En natuurlijk moest er rood in

Tijdens het maken gebeurde er nog iets waardoor voor mij opnieuw een stukje op zijn plek viel. Als iemand mijn kunststijl zou moeten omschrijven, is de kans behoorlijk groot dat mijn voorliefde voor rood ter sprake komt. Dat betekent helemaal niet dat ik voortdurend volledig rode werken maak. Mijn Rode Ballerina, nog altijd mijn persoonlijke nummer één, is daarop misschien een uitzondering. Veel vaker gebruik ik rood juist als een relatief klein accent. Een detail dat afsteekt. Een stukje rood dat je oog trekt terwijl de rest van het werk een heel ander kleurenpalet heeft. Dat vind ik prachtig en dat doe ik bijna automatisch.

En kijk dan nog eens naar Meisje met de parel.

Haar lippen.

Tussen die donkere achtergrond, het blauw, geel en de zachte huidtinten zitten die rode lippen. Ze nemen maar een heel klein deel van het totale schilderij in beslag, maar ze zijn er wel. Een klein krachtig rood accent dat onmiddellijk iets met het beeld doet. Precies zoals ik het zelf waarschijnlijk ook zou hebben gedaan. Waarmee ik overigens absoluut niet wil impliceren dat ik in Vermeers schoenen kan staan. Ik kan niet eens schilderen. Maar kennelijk delen we op dit ene kleine punt wel een voorliefde. Daarom wilde ik in mijn nieuwe werk het rood ook niet braaf volgens een percentage over allemaal kleine geometrische vormen verspreiden. Het rood moest de aandacht kunnen opeisen. Het moest een accent worden. Daarmee week ik bewust een beetje af van het zuiver mathematische experiment. En daarmee werd het volgens mij ook mijn werk.

Is ze echt verdwenen?

Het grappige is dat Meisje met de parel uiteindelijk toch niet helemaal uit het werk verdwenen lijkt te zijn. Kijk naar het blauw linksboven en het geel ernaast. Er zit iets in die combinatie waardoor je, als je eenmaal weet waar het werk vandaan komt, misschien toch ineens iets van het origineel herkent. Dat vind ik eigenlijk prachtig. Ik wilde helemaal geen verborgen geometrisch meisje maken. Sterker nog, tijdens het experimenteren merkten we hoe snel een AI-model van geometrische vormen tóch weer een gezicht probeert te maken zodra je te veel over een meisje of portret praat. Dat was precies wat ik niet wilde. De uiteindelijke compositie moest abstract zijn. En toch is er blijkbaar iets achtergebleven. Hopelijk zie je dat niet onmiddellijk. Ik vind het veel leuker wanneer je eerst naar een abstract geometrisch werk kijkt en pas na het kennen van het verhaal denkt:

Wacht eens even…

Vanaf dat moment kun je het misschien niet meer níét zien.

Vermeer en Pop Art?

De documentaire leverde nog een ontdekking op die ik helemaal niet had verwacht. Ik wist bijvoorbeeld niet hoe ontzettend populair Meisje met de parel in Japan is. Eigenlijk realiseerde ik me sowieso niet volledig hoezeer dit schilderij inmiddels is uitgegroeid tot een wereldwijd herkenbaar beeld. Het heeft bijna iets van een beeldmerk gekregen. Je hoeft soms maar een paar kenmerken te laten zien en mensen weten al waarnaar wordt verwezen. Het blauw, het geel, de parel, de houding: het origineel verschijnt vanzelf in je hoofd. En ineens moest ik denken aan een andere grote liefde van mij: Pop Art.

Warhol kon een bestaand beeld of een alledaags product nemen dat iedereen onmiddellijk herkende en er door herhaling, kleur en context iets nieuws van maken. Coca-Cola, Marilyn Monroe, Campbell’s Soup: beelden die bijna los zijn komen te staan van hun oorspronkelijke betekenis en onderdeel zijn geworden van onze visuele cultuur. En daar stond ineens Vermeers meisje tussen. Een soort Pop Art-icoon van een schilder die uiteraard nog nooit van Pop Art had gehoord.

Niet kunsthistorisch natuurlijk. Vermeer was geen Pop Art-kunstenaar en dat wil ik er ook helemaal niet van maken. Maar het beeld zelf heeft inmiddels wel iets gekregen wat ik ontzettend interessant vind: het is zo herkenbaar geworden dat het kan worden geciteerd, veranderd, geremixt en teruggebracht tot een paar visuele kenmerken terwijl we het nog steeds herkennen. En toen begon ik me opnieuw af te vragen waarom juist dit schilderij me al zo lang aantrekt. Dacht ik altijd dat het door mijn fotografie kwam omdat ik daarin dezelfde soort beeldtaal probeerde te bereiken? Of voelde ik misschien al die tijd iets van die krachtige, bijna grafische herkenbaarheid die ik later zo mooi zou gaan vinden in Pop Art?

En dat rode accent dan? Hield ik daar al van en herkende ik het daarom in Vermeer? Of heeft dit schilderij misschien mede bepaald waarvan ik later ben gaan houden? Ik zal het waarschijnlijk nooit weten. En eigenlijk vind ik dat helemaal niet erg.

Niet alles hoeft verklaard te worden

Misschien is dat wel een van de belangrijkste dingen die ik tijdens dit hele experiment heb ontdekt. Ik begon dit onderzoek niet omdat ik wetenschappelijk wilde verklaren waarom ik van Meisje met de parel hou. Ik begon eraan omdat ik een schilderij waarvan ik al hield beter wilde leren kennen. Dat is iets heel anders. Mijn liefde voor het werk hoeft geen rationele verklaring te hebben. Kunst mag een gevoel zijn. Sterker nog, misschien is het juist mooi dat je intens van iets kunt genieten zonder precies te kunnen aanwijzen waarom. Het onderzoek heeft dat gevoel niet weggenomen of ontleed. Het heeft er juist nieuwe lagen aan toegevoegd.

Ik weet nu meer over de pigmenten. Ik heb bewuster naar de kleurverhoudingen gekeken. Ik heb ontdekt hoe belangrijk dat kleine beetje rood voor mij is. Ik ben anders gaan kijken naar de wereldwijde herkenbaarheid van het beeld en de onverwachte verbinding met mijn liefde voor Pop Art. En uiteindelijk ontdekte ik vooral hoeveel zaken waarvan ik hou al die tijd al in dit ene schilderij zaten.

De Kleuren van een Parel

Het uiteindelijke werk heb ik De Kleuren van een Parel genoemd. Mijn eerste werktitel was Vermeer’s Abstracte Parel, maar die vertelde eigenlijk te veel. Ik vind het veel mooier wanneer het nieuwe werk eerst op eigen benen kan staan. Want dit is voor mij geen abstracte kopie van Meisje met de parel. Het is een persoonlijke hommage, een kleurstudie, een experiment en misschien ook een klein verslag van hoe ik zelf het liefst leer: kijken, nieuwsgierig worden, iets uit elkaar halen, ermee spelen en vervolgens proberen er iets nieuws van te maken.

Het bijzondere is dat dit werk, nog voordat ik het überhaupt had gepubliceerd, voor mij al een plek in mijn persoonlijke top tien had gekregen. Niet alleen vanwege het uiteindelijke beeld, maar vanwege alles wat ik tijdens het maken ervan heb ontdekt. En misschien is dat ook wat ik met dit verhaal wil meegeven. Kijk nog eens naar een kunstwerk waarvan je denkt dat je het door en door kent. Niet noodzakelijk om het te analyseren of om er een verklaring voor te vinden. Kijk gewoon nog eens. Misschien is er een kleur die je nooit bewust hebt gezien. Een klein detail. Een materiaal. Een compositiekeuze. Misschien ontdek je ineens een verband met iets heel anders waarvan je houdt. Of misschien ontdek je helemaal niets wat je kunt uitleggen en vind je het gewoon nog steeds prachtig. Dat is ook goed.

Sommige schoonheid hoeft niet verklaard te worden om ervan te kunnen genieten.